مدیریت نمونه در آزمايشگاه هاي پزشكي

مقدمه

نتايج آزمايش­ها تحت تاثير متغيرهای گوناگونی است که شناسايی آن­ها و بدنبال آن استاندارد نمودن روش­های آزمايشگاهی جهت تفسير و استفاده بهينه از داده­های آزمايشگاهی ضروری است.  اين متغيرها شامل مراحل قبل از، حين و پس از آزمايش می­باشند. در سال­های اخير با توجه به تاکيد بر اجرای روش­های کنترل کيفی در کليه بخش­های آزمايشگاه در مرحله حين آزمايش و به­دنبال آن  برگزاری دوره­های آموزشی در اين خصوص، خطاهای حين آزمايش به حداقل رسيده است و لذا تاثير متغيرهای قبل و بعد از آزمايش بسيار پررنگ شده است.

بـا تـوجـه بـه اهميت متغيرهـای قبل از آزمـايش در ايـن فصـل سعـی شـده است مجموعـه­ای از دستورالعمل­هــای کـاربردی در خصـوص مـديـريت نـمـونه بيـان گردد که اين موارد شامل: نحوه جمع­آوری انواع نمونه­های بالینی، شامل خون و ساير مايعات بدن، آماده­سازی نمونه، جابجايی و نقل انتقال نمونه، شرايط نگه­داری و موارد رد نمونه  می­باشد.

بديهی است رعايت موارد ذکر شده در اين مجموعه در به حداقل رساندن عواملی که می­تواند نتايج آزمايش را تحت تاثير قرار دهد، کمک شايانی خواهد نمود.

تجهيزات لازم جهت اتاق نمونه‌برداري

نمونه‌گيري بايد در يك محل مجزا، تميز و ساكت صورت گيرد. اين اتاق بهتر است مجهز به دستشويي بوده و در صورت عدم دسترسي به آب، بايد محلول‌هاي تميزكننده دست‌ موجود باشد.

1- صندلي نمونه‌برداري: بايد داراي دسته قابل تنظيم باشد به ­طوري كه بيمار بتواند در راحت‌ترين وضعيت جهت نمونه‌گيري روي صندلي بنشيند. هم­چنين صندلی بايد داراي حفاظ ايمني جهت جلوگيري از افتادن بيمار باشد.

2- تخت معاينه

3- سيني جمع‌آوري ظرف­های نمونه

4- دستكش

  • دستکش در صورت آلودگي و يا در فواصل نمونه­گيري­ها بايد تعويض گردد.

5- سوزن (19–23G)

6- سرنگ يا نگه‌دارنده مخصوص (holder) جهت استفاده از لوله‌هاي خلاء (evacuated tube)

7- نیشتر يك­بار مصرف

8- انواع لوله‌ها و ظروف در پيچ‌دار يا لوله‌هاي خلاء

9- بازوبند (tourniquet)

10- يخچال يا يخ بايد در دسترس باشد

11- ضدعفوني كننده‌ها:

  • · ايزوپروپيل الكل يا اتيل الكل 70%
  • · محلول povidone – iodine 10-1% يا كلر هگزيدين گلوكونات جهت كشت خون

12- گاز پارچه‌اي در ابعاد cm 5×5 يا cm 5/7×5/7 (استفاده از پنبه پيشنهاد نمي‌­گردد). باند و گاز بايد جهت پانسمان در دسترس باشد.

13- ظروف مخصوص دفع سرسوزن­هاي آلوده (Puncture Resistant Disposal Container)

15- فهرست انواع آزمايش‌ها و درج مقدار خون لازم براي هر آزمايش و نوع لوله مورد استفاده

16- روتاتور جهت مخلوط نمودن لوله­هاي محتوي خون

 

نمونه­ گيري وريدي

مراحل نمونه‌گيري

خون‌گيري صحيح نياز به دانش و مهارت توام دارد. جهت جمع‌آوري نمونه‌ خون وريدي، خون‌گير كار آزموده بايد مراحل زير را پي‌گيري نمايد:

1- انطباق مشخصات برگه درخواست آزمايش با مشخصات بيمار

2- اطمينان از رعايت رژيم غذايي پيش از نمونه­گيري

3- انتخاب وسايل مورد نياز

سرنگ و سرسوزن مناسب يا لوله خلاء براساس نوع آزمايش انتخاب می­شود.

* به ­طور كلي توصيه مي­گردد به­ دليل رعايت اصول ايمني از سرنگ و سرسوزن استفاده نشود و لوله‌هاي خلاء جايگزين آن گردند.

4- استفاده از دستکش

5- وضعيت بيمار هنگام نمونه­گيري

بيمار بر روي صندلي نمونه‌گيري نشسته و دست خود را به منظور برجسته شدن وريدها مشت کرده و به نحوی روی دسته صندلی نمونه­برداری قرار می­دهد که بازو تا مچ دست در يك خط مستقيم قرار گيرند. بايد توجه داشت كه بيمار نبايد مشت خود را باز و بسته نمايد زيرا باز و بسته کردن مشت باعث تغيير بعضي مواد در خون مي‌شود.

6- بستن تورنيکه

به منظور افزايش پر شدن وريد از خون و برجسته شدن رگ مورد نظر و جهت تسهيل ورود خون به­داخل سرنگ يا لوله‌هاي خلاء از رگ­بند (تورنيكه) استفاده مي‌شود (قابل ذکر است در مواردي نظير اندازه­گيري لاکتات خون نبايد تورنيکه بسته شود).

رگ­بند بايد10-5/7 سانتي‌متر بالاي ناحيه نمونه‌گيري بسته شود و نبايد بيش از يك دقيقه بر روي بازوي بيمار بسته بماند.

7- انتخاب وريد مناسب

در اغلب موارد نمونه­ گيري از وريدهاي Median cubital و Cephalic صورت مي‌گيرد. خون­گيری از وريدهاي پشت دست نيز قابل قبول است، ولي وريدهاي سطح داخلي مچ نبايد مورد استفاده قرار گيرند.

8- تميزكردن محل نمونه‌گيري

ناحيه نمونه‌گيري به كمك گاز آغشته به ايزوپروپيل الكل يا اتيل الكل70% به­صورت حركت دوراني از داخل به خارج تميز مي‌شود. نمونه ­گیری پس از خشك شدن موضع در هوا، به­منظور جلوگيري از هموليز و کاهش سوزش ناشي از تماس نوك سوزن با الكل و پوست، صورت مي­گيرد.

9نمونه­ گيري

باید سر سوزن در حالي كه قسمت مورب نوك آن به سمت بالا است، با زاويه °C30 يا كمتر وارد وريد شود.

* به محض ورود خون بداخل سرنگ يا لوله خلاء بايد رگ­بند (تورنیکه) باز شود.

در صورت استفاده از لوله خلاء بايد تمهيدات زير صورت گيرد :

  • · حتي‌الامكان سوزن در رگ ثابت نگه­داشته شده و اولين لوله با فشار به سوزن مرتبط شود.
  • · لـولـه‌ها بايد تا خاتمه مكش از خون پر شوند. پس از وقفه جريان خون اولين لوله از سوزن جدا شده و لوله‌هاي بعدي به سوزن متصل مي‌شوند.
  • · لوله‌هاي حاوي ماده ضد انعقاد و خون بايد بلافاصله پس از پرشدن مخلوط شوند (با10-5 مرتبه سروته نمودن). جهت جلوگيري از هموليز نبايد لوله­ها به شدت مخلوط گردند.

پس از جاري شدن روان خون به داخل سرنگ يا لوله‌هاي خلاء بيمار باید مشت خود را باز کند.

10- دفع سر سوزن

سر سوزن­هاي آلوده بدون گذاشتن درپوش سرسوزن بايد در ظروف ايمن، دفع گردند. سپس نمونه خون به آرامي در ظروف مربوطه تخليه شود.

11- تخليه خون

نمونه‌هايي كه در لوله‌هاي حاوي ماده ضد انعقاد ريخته مي‌شوند بايد بلافاصله و به آرامي 5 تا 10 بار مخلوط شوند. در صورتي­كه نمونه در لوله بدون ماده ضد انعقاد ريخته مي‌شود بايد به آرامي در جدار داخلي لوله تخليه گردد.

12- اقدامات پس از نمونه­گيري

پس از خاتمه نمونه‌گيري، بايد موضع از نظر بندآمدن خون‌ريزي و يا به­وجود آمدن هماتوم كنترل گردد.

13- برچسب­گذاري ظرف حاوی نمونه

بلافاصله پس از اتمام نمونه‌گيري بايد برچسب دارای اطلاعات زير را بر روي لوله‌ها و ظروف حاوي نمونه خون بيمار الصاق نمود:

– نام، نام خانوادگي بيمار، شماره شناسايي، تاريخ، زمان نمونه­گيري (بخصوص در آزمايش­های رديابي دوز درماني داروها TDM)، نام فرد خون‌گير

خون­گيری مويرگي نمونه­ گيري از طريق سوراخ كردن پوست

 (Skin Puncture)

خون­گيری مويرگی در نوزادان، اطفــال و بزرگسالان در شرايط خاص نظير بيماران با سوختگي وسيع، بيماران بسيار چاق، بيماران مستعد به ترومبوز و بيماران مسن يا ساير بيماراني که وريدهاي سطحي آن­ها قابل دسترسي نبوده يا بسيار شکننده است، از اهميت ويژه­اي برخوردار است.

  • نواحي مناسب جهت سوراخ کردن پوست و جمع­ آوري نمونه:

– بند انتهايي انگشتان دست

– سطح داخلي و خارجي پاشنه پا

  • در نوزادن کمتر از يک­سال معمولا خون­گيري از پاشنه پا انجام مي­گيرد.
  • در اطفال و بـزرگسـالان معمولا از سطـح داخـلی بند آخـر انگشتان (انگشت سـوم يـا چهـارم) خون­گيري صورت مي­گيرد. سطح جانبي و نوک انگشتان مناسب نمی­باشند.

از نواحي زير نبايد خون­گيري صورت گيرد:

  • نرمه گوش
  • ناحيه مرکزي پاشنه پا در نوزادان
  • انگشتان (دست و پا) نوزادان و اطفال کمتر از يک­سال

نواحي متورم يا مناطقي که قبلا جهت نمونه­گيری سوراخ شده­اند(به­دليل تجمع مايع بافتي)

  • روش کار

موضع مورد نظر توسط محلول ايزوپروپانول 70% (يا اتانول70%) ضد عفوني شده و پس از خشک شدن در مجاورت هوا، خون­گيري به­وسيله لانست استريل انجام مي­شود. قابل ذکر است که باید اولين قطره خون را به­وسيله گاز پاک کرده و از قطرات بعدي استفاده نمود.

آماده­ سازي نمونه خون

سرم يا پلاسما بايد در کوتاه­ترين زمان به­دنبال نمونه­گيري از سلول­هاي خوني جدا گردد. حداکثر زمان مجاز جهت جداسازي سرم يا پلاسما 2 ساعت پس از نمونه­گيري پيشنهاد مي­گردد. قابل ذکر است که درخصوص اندازه­گيري ترکيباتي نظير پتاسيم، هورمون­هاي کورتيکواستروئيدي، کورتيزول، کاتکولامين­ها، اسيد لاکتيک و هموسيستين اين زمان بايد کمتر از 2 ساعت باشد.

قابل ذکر است که درجه حرارت محيط نيز بر پايداري برخي مواد تاثير مي­گذارد.

آماده­سازي نمونه در طي سه مرحله انجام می­گيرد: مرحله پيش از سانتريفیوژ، مرحله سانتريفیوژ، مرحله پس از سانتريفیوژ.

  • مرحله پيش از سانتريفیوژ

براي اکثر روش­هاي اندازه­گيري مواد در خون به­جز اندازه­گيري گازهاي خون و آمونياک، استفاده از سرم يا پلاسما ارجحيت دارد.

  • · تهيه سرم: نمونه خون پس از جمع­آوري (در ظروف در بسته)، بايد جهت جداسازي و سانتريفیوژ مراحل لخته شدن را طي نمايد که بهتر است اين مرحله با طي زمان و به­طور خودبخود صورت گـيرد. عمـل لخته شدن به­طور طبيعيي در دماي اتاق (°C25-22) پس از 60-30 دقيقه کامل مي­گردد. در صورتي که بيمار داروهاي ضد انعقاد مصرف نمايد، زمان لخته شدن طولاني­تر بوده و اگر نمونه در شرايط سرما قرار گيرد (°C8-2) نيز اين عمل به تاخير مي­افتد. هم­چنین اگر زمان لازم جهت کامل شدن مراحل تشکيل لخته کافي نباشد، تشکيل رشته­هاي ظريف فيبرين ممکن است سبب ايجاد خطا در نتايج بسياري از دستگاه­های خودکار بیوشیمی گردد. جهت تسريع در عمل لخته شدن مي­توان از لوله­هاي جمع­آوري سرم که حاوي فعال­کننده يا تسريع­کننده عمل لخته شدن باشد استفاده نمود. به­طور مثال لوله­هاي حاوي افزودني نظير سم مار، زمان تشکيل لخته را به 5-2 دقيقه، ترومبين به 5 دقيقه، سیليکا و پارتيکل­هاي شيشه به حدود 30-15دقيقه مي­رسانند. (استفاده از اپليکاتور چوبي يا پلاستيکي جهت جداسازي لخته از ديواره لوله پيشنهاد نمي­گردد)
  • · تهيه پلاسما: لـولـه­هـاي حاوي خون به همراه مواد افزودني به­جز سيترات سديم بايد پس از نمونه­گيري به آرامي براي حداقل 10-5 بار جهت مخلوط شدن سر و ته گردند (به­جز موارد خاص کـه بايـد مطابق دستورالعمل سازنده لوله عمل گردد). لوله­هاي حاوي سيترات سديم و خون بايد 4-3 مرتبه سر و ته گردند.
  • · سرد نمودن: بعضي نمونه­ها بايد تا قبل از عمل سانتريفیوژ و جداسازي در سرما نگه­داري شوند. سرد کردن نمونه، متابوليسم سلول­هاي خوني را مهار نموده و سبب پايداري اجزاي حساس به حرارت مي­گردد. جهت سرد نمودن، نمونه بايد سريعا در يخ خرد شده يا مخلوطي از آب و يخ قرار گيرد (استفاده از تکه­هاي بزرگ يخ به­دليل تماس ناکافي بين نمونه و يخ قابل قبول نمی­باشد). يخ بايد کاملا اطراف سطح خون درون لوله را احاطه کند.

نکته: قرار دادن نمونه خون بيش از دو ساعت  در سرما سبب افزايش کاذب پتاسيم مي­گردد. سرما سبب مهار گليکوليز شده، لذا انرژي جهت پمپ پتاسيم به داخل سلول ايجاد نمي­گردد و بدنبال آن پتاسيم از سلول­ها به بيرون نشت مي­کند. نمونه جهت اندازه­گيري الکتروليت­ها نيز نبايد تا قبل از سانتريفیوژ و انجام آزمايش در دماي °C8-2 قرار گيرد.

نمونه خـون جهت انـدازه­گيري تـرکيباتـي نظير کـاتکول آمين­ها، آمونياک، اسيد لاکتيک، پيروات، گاسترين، هورمون پاراتيروئيد، فعاليت رنين پلاسما و اسيد فسفاتاز، بايد پس از جمع­آوري در سرما نگه­داري شود.

  • · نگه­دارنده­ها و مهارکننده­هاي متابوليک: بعضي افزودني­ها مي­توانند از تغييرات غلظت مواد در نمونه با گذشت زمان جلوگيري نمايند. مواد آنتي گليکوليتيک نظير فلورايد مي­توانند گلوگز را در حضور سلول­هاي خوني به مدتت 24 ساعت در دماي اتاق (°C24-22) و تا 48 ساعت در دماي يخچال (°C8-2) پايدار نگه­دارند. به­دليل حساسيت اندازه­گيري گلوگز در نوزادان و اطفال مي­توان از مواد افزودني آنتي گليکوليتيک استفاده نمود. هم­چنين جهت اندازه­ گيري لاکتات بايد از فلورايد سديم يا اگزالات پتاسيم استفاده نمود.

انتقال

انتقال نمونه­هاي بيولوژيک نظير خون، ادرار و ساير مايعات بدن از محل نمونه­گيري به آزمايشگاه جزء مهمي از چرخه­کاري در آزمايشگاه مي­باشد. در مورد نمونه­هاي خون روند انتقال 3/1 زمان چرخه کاري را شامل مي­شود.

* جمع ­آوري نمونه در محل آزمايشگاه

  • · زمان: نمونه­ها بايد در ظروف در بسته مناسب در کوتاه­ترين زمان ممکن به آزمايشگاه ارسال گردند. انتقال نمونه­ها می­بايست در شرايط دماي اتاق صورت گيرد، به­جز نمونه­هايي که بايد با حفظ زنجيره سرد نگه­داري و منتقل شوند.. انتقال سريع نمونه از محل نمونه­گيري به آزمايشگاه در شرايطي که دماي محل نمونه­گيري بالاتر از °C22 است از اهميت زيادي برخوردار است.
  • · وضعيت لوله: نمونه­هاي خون بايد در لوله­هاي در پوش­دار و در وضعيت قائم نگه­داري گردند. اين امر سبب تسريع فرايند انعقاد و هم­چنين کاهش به هم خوردگي محتوي لوله مي­گردد و احتمال ايجاد هموليز را نيزکاهش مي­دهد.
  • · درپوش: نمونه­ها بايد در طول مدت انتقال و نگه­داري در ظروف درپوش­دار قرار گيرند. عدم وجود درپوش باعث خطا در نتايج بعضي متغيرها به­دليل از دست دادن دي اکسيد کربن و افزايش PH نظير کلسيم يونيزه و اسيدد فسفاتاز (افزايش مي­يابند) مي­گردد.

هم­چنين وجود درپوش خطر ايجاد آئروسل، تبخير نمونه و آلودگي را نيز کاهش مي­دهد.

  • · هموليز: حمل و نقل نمونه بايد به آرامي صورت گيرد تا امکان آسيب به گلبول­های قرمز را به حداقل رساند. وجود هموليز در نمونه سبب تداخل با عملکرد برخي دستگاه­هايي می­شود که به روش نوري پارامترها را اندازه­گيري ميي­کنند. ترکيبات زيادي در سرم و پلاسما تحت تاثير هموليز (با منشا خارجي) قرار مي­گيرند که نمونه­هايي از آن به شرح زير است:
  • پارامترهايي که شديدا تحت تاثير هموليز قرار گرفته و افزايش مي­يابند شامل: هموگلوبين پلاسما، آسپارژين امينو ترانسفراز (AST)، پتاسيم، لاکتات دهيدروژناز می­باشند.
  • پارامترهايي که به­طور قابل توجهي تحت تاثير هموليز قرار مي­گيرند شامل: آهن، آلانين امينو ترانسفراز (افزايش مي­يابند) و T4 (کاهش مي­يابد) هستند.
  • پارامترهايي که کمتر تحت تاثير هموليز قرار گرفته ولی امکان افزايش آن­ها به­دنبال هموليز وجود دارد شامل: فسفر، پروتئين توتال، آلبومين، منيزيم، کلسيم، و اسيد فسفاتاز می­باشند.

قابل ذکر است پلاسماي حاوي 20 ميلي­گرم در دسي­ليتر هموگلوبين، به رنگ صورتي روشن و پلاسمای حاوی 100 ميلي­گرم در دسي­ليتر هموگلوبين، به رنگ قرمز است. بالا رفتن بيلي­روبين در پلاسما ممکن است وجود هموگلوبين را بپوشاند به­طور مثال غلظت 200 ميلي­گرم در دسي­ليتر هموگلوبين ممکن است با چشم غير مسلح با وجود بيلي­روبين 20 ميلي­گرم در دسي­ليتر قابل رویت نباشد.

وجود هموليز در نمونه خون کامل ممکن است با چشم قابل رويت نباشد لذا پيشنهاد مي­گردد در مواردي که نتايج متغير مورد اندازه­گيري بالاتر از محدوده مرجع آن مي­باشد، نمونه مورد آزمايش از نظر وجود هموليز نيز بررسي گردد. (با سانتريفیوژ و بررسي پلاسما)

 

  • · مجاورت با نور: نمونه نبايد در مقابل نور خورشيد قرار گيرد اين امر بخصوص در مورد ترکيباتي که به نور خورشيد يا اولترا ويوله بسيار حساس هستند نظير بيلي­روبين، ويتامين A و B6 و بتا کاروتن بسيار اهميت دارد.. ظرف حاوی اين نمونه­ها جهت محافظت از نور بايد در پوششي از کاغذ آلومنييوم پيچيده شده يا درظرف شيشه­اي قهوه­اي نگه­داری شوند.

* جمع­ آوري نمونه خارج از محل آزمايشگاه

در صورتي که در مرکزي فقط نمونه­گيري انجام گيرد، نمونه­هاي خون بايد حداکثر تا دو ساعت پس از نمونه­گيري با رعايت تمهيدات لازم نظير شرايط پايداري متغيرهاي مورد آزمايش و رعايت اصول ايمني، در دماي اتاق (مگر در موارد خاص که نياز به زنجيره سرد دارد) به آزمايشگاه منتقل شوند. در صورتي که نتوان در محدوده زماني فوق، نمونه خون را ارسال نمود بايد پس از جداسازي سرم و پلاسما، آن را دردماي °C8-2 نگه­داري و با رعايت پايداري نمونه به آزمايشگاه ارسال کرد.

* دريافت نمونه

نمونه خون پس از دريافت و کامل شدن مرحله لخته، جهت سانتريفیوژ آماده مي­گردد. در صورتي کـه خـون در لـولـه فعـال­کننـده لختـه جمـع­آوري شـده بـاشد در طي مدت 30-5 دقيقه پس از نمونه­گيري مي­تواند سانتريفیوژ گردد. نمونه در لوله حاوي ماده ضد انعقاد سريعا قابل سانتريفیوژ مي­باشد.

جهت اندازه­گيري بعضي متغيرها در خون نظير سرب، سيکلوسپورين و هموگلوبين گليکوزيله، خون کامل مورد استفاده قرار مي­گيرد. ولي اگر نمونه اشتباها سانتريفیوژ شود مشکلي ايجاد نشده و می­توان آن را با همان شرايط به بخش مربوطه ارسال نمود.

نمونه­هايی که بايد در شرايط سرما نگه­داری شوند (°C8-2) تا آماده شدن جهت سانتريفیوژ بايد در این درجه حرارت باقی بمانند. سانتريفیوژ يخچال­دار در اين خصوص پيشنهاد می­گردد.

* معيارهاي رد نمونه خون

  • · مشخصات ناکافي از بيمار يا نوع آزمايش (نظير عدم وجود برچسب يا برچسب با اطلاعات ناقص)
  • · حجم ناکافي
  • · نشت نمونه به خارج از ظرف
  • · استفاده از لوله نامناسب جمع­آوري نمونه
  • · ضد انعقاد نامناسب (مثلا فلورايد سديم در اندازه­گيري اوره با روش اوره­آز تداخل مي­کند)
  • · ترتيب نادرست جمع­آوري نمونه در صورتي که در طی يک بار نمونه­گيری از لوله­هاي متعدد خلاء استفاده شود.
  • · وجود هموليز يا ليپمي
  • · نگه­داري و انتقال نمونه در دمای نامناسب
  • · وجود لخته در نمونه­هاي جمع­آوري شده با ماده ضد انعقاد
  • · عدم تطابق برگه درخواست آزمايش با نوع نمونه و مشخصات آن
  • مرحله سانتريفیوژ

همان­طور که ذکر شد استفاده از اپليکاتور چوبي يا پلاستيکي جهت جداسازي لخته از ديواره لوله پيشنهاد نمي­گردد. در صورت استفاده بايد احتياط لازم برای جلوگیری از ايجاد هموليز و توليد آئروسل صورت گيرد. هم­چنين بايد در تمام مراحل جداسازی نمونه، رعايت اصول ايمني و استفاده از وسايل حفاظت فردي صورت گيرد. قابل ذکر است که درب لوله­ها در طی سانتريفیوژ حتما بايد بسته باشد.

امروزه با تنوع سانتريفیوژها از نظر قسمت گردان ((Rotor، سر (Head)، شعاع موثر و قطر داخلي ديگر از اصطلاح(Round Per Minute)  استفاده نمي­شود و نيروي نسبي سانتريفیوژ (Relative Centrifugal Force) یا RCF جايگزين آن شده است.

RCF= 1.118×10 5×r×(RPM)2

r : شعاع گردان (سانتي متر)

شعاع موثر بيشترين فاصله افقي از محور گردان تا انتهاي مايع موجود در لوله مي­باشد.

RPM : سرعت گردان (تعداد دور در دقیقه)

برای تعیین RPM مورد نیاز با توجه به شعاع و نیروی نسبی سانتریفیوژ می توان از نمودار 1-3 بهره گرفت.

نمودار 1-3: نموگرام تعیین نیروی نسبی سانتریفیوژ به کمک شعاع و میزان دور (PPM)

برای مطالعه بیشتر به دستورالعمل فنی سانتریفیوژ در کتاب مدیریت کنترل کیفی تجهیزات در آزمایشگاه پزشکی از این مولف مراجعه شود.

قـابـل ذکـر است جهت برخي فاکتورها که به دما حساس هستند، بايد از سانتريفیوژهايي­کـه دماي آن­ها قـابل کنترل است استفاده نمـود. بـه­طور مثال تـرکيباتی نظير ACTH و cAMP به گرما حساس هستند و انتقال و سانتريفیوز آن­ها نيز بايد در دماي °C4 صورت گيرد.

نکته: در صورتي­که اندازه­گيری پتاسيم هم به همراه ترکيباتي که حساس به دما هستند درخواست شده باشد بايد توجه نمود که نمونه مذکور سريعا از سانتريفیوژ خارج شود (دماي پايين­تر از °C15 سبب افزايش کاذب پتاسيم پس از 2 ساعت مي­گردد). لازم به ذکر است جهت اندازه­گيري پتاسيم نمونه نبايد بيش از يک­بار سانتريفیوژ گردد.

 

* زمان مورد نياز جهت سانتريفیوژ نمونه

  • تهيه سـرم و پلاسما: نمونه در ظـرف درپوش­دار بـايـد بـه مـدت 15-10دقيقه در g1200-1000 سانتريفیوژ شود. در صـورتـی­کـه آزمـایش تا 4 ساعـت بعـد از جداسازی سرم انجام نگیرد، سرم يا پلاسما بايد در دماي °C6-4 نگه­داريي گردد.
  • تهيه پلاسما جهت آزمون­هاي انعقادي: نمونه در ظرف درپوش­دار بايد به مدت 15دقيقه در g1500 سانتريفیوژ گردد.
  • مرحله پس از سانتريفیوژ
  • نگه­داري نمونه

پلاسما و سرم حداکثر تا 8 ساعت پس از جداسازي در دماي اتاق قابل نگه­داري است. در صورتي­که سنجش مورد نظر تا 8 ساعت صورت نگيرد نمونه بايد در يخچال نگه­داري گردد.

درصورتي­که امکان انجام آزمايش تا 48 ساعت مقدور نباشد يا در صورت نياز به نگه­داري طولاني­تر، سرم يا پلاسما بايد در دماي °C20- نگه­داري شود.

نکته: باید از آب شدن و يخ زدن مکرر نمونه­هاي فريز شده جدا پرهيز گردد، زيرا اين امر سبب از بين رفتن بعضي ترکيبات در سرم يا پلاسما مي­شود. استفاده از فريزرهاي بدون برفک نيز جهت نگه­داري نمونه پيشنهاد نمي­گردد.

در صورت استفاده از مواد آنتي گليگوليتيک (نظير فلورايد) گلوگز پلاسما تا 24 ساعت در دماي °C25 و تا 48 ساعت در دماي °C8-2 پايدار مي­ماند. (حتي در صورت عدم جداسازي پلاسما از سلول­ها)  قابل ذکر است در صورتي­که گلبول­های قرمز، پلاکت و گلبول­های سفيد نمونه بالاتر از حد طبيعي باشند، اثر گليکوليتيک اين مواد کاهش مي­يابد. به­دليل مشکل بودن مهار گليکوليز در نوزادان، باید پلاسما در اسرع وقت از سلول­ها جدا گردد.

  • در صورت استفاده از لوله­هاي جمع­آوري خلاء داراي ژل جداکننده همراه با افزودني يا فعال کننده لخته، بايد ملاحظات زير صورت گيرد:
  • · به محض جمع­آوري خون جهت سرعت بخشيدن، تکميل عمل لخته شدن و روند ضد انعقاد، لوله­ها بايد10-5 بار تکان داده شوند.
  • · نيروي نسبي سانتريفیوژ و زمان لازم جهت جداسازی سرم يا پلاسما بسته به کارخانه سازنده ممکن است متفاوت باشد.
  • · به­ طور کلي می­توان سرم را در لوله­هاي محتوي ژل تا 48 ساعت در دماي °C4 نگه­داري نمود، ولي بايد قوام ژل به­طور چشمي نيز بررسي گردد.

تداخلات:

از لوله­ هاي جمع ­آوري خون حاوي ژل جداکننده جهت اندازه­گيري ميزان پروژسترون، داروهاي سه حلقه­اي ضدافسردگي، اندازه­گيري سطح دارويي و آزمون­هاي ايمونوهماتولوژي (بانک خون) نبايد استفاده شود.